Aydın toprakları, tarih boyunca sadece tarımı ve kültürüyle değil, yetiştirdiği bilim insanlarıyla da dünyaya yön verdi. Antik dönemde felsefenin temellerinin atıldığı, akılcı düşüncenin merkezi olan Didim'deki Milet Antik Kenti ile Efeler'deki Tralles Antik Kenti, dünya mimarlık tarihini değiştiren iki büyük ismi bağrından çıkardı: Miletli İsidoros ve Trallesli (Aydınlı) Anthemius.
Günümüzdeki haliyle Üçüncü Ayasofya olarak bilinen ve Bizans İmparatoru I. Justinianus tarafından MS 532-537 yılları arasında inşa ettirilen bu muazzam yapının mimarlığını, dönemin en önde gelen bilim insanları olan bu iki Aydınlı mimar üstlendi. 1453 yılında İstanbul'un fethiyle Fatih Sultan Mehmed tarafından camiye çevrilen, 1934'te müzeye dönüştürülüp 2020 yılında yeniden cami statüsünü alan Ayasofya'nın genlerinde Aydın’ın mühendislik ve felsefe mirası yatıyor.
DİDİM'İN BAĞRINDAN ÇIKAN GEOMETRİ DEHASI: MİLETLİ İSİDOROS
Yaklaşık MS 442 yılında bugün Didim’in Balat Mahallesi sınırlarında yer alan Antik İyonya'nın başkenti Milet’te doğan İsidoros, Bizans döneminin en önemli matematikçi, fizikçi ve mimarlarından biriydi.
Eğitim hayatına İskenderiye’de başlayan, ardından İstanbul (Konstantinopolis) fizik, matematik ve geometri alanlarında derinleşen Miletli İsidoros, özellikle üç boyutlu geometri (stereometri), tonoz geometrisi ve yapı fiziği üzerine yoğunlaştı. İmparator Justinianus tarafından Ayasofya’nın tasarımı için görevlendirilen iki ana mimardan biri olan İsidoros, teorik bilgisini pratiğe dökerek Roma bazilikasının uzunlamasına planı ile merkezi kubbe sistemini dünyada ilk kez bu denli büyük bir başarıyla birleştirdi.
EFELER’İN MATEMATİK DEHASI: TRALLESLİ ANTHEMİUS
Ayasofya'ya imzasını atan bir diğer Aydınlı deha ise MS 474 yılında bugün Efeler ilçesi sınırlarında yer alan Tralles Antik Kenti'nde doğan Anthemius oldu. Doğu Roma döneminin en vizyoner bilim insanları ve mimarları arasında gösterilen Trallesli Anthemius, matematiksel düşünceyi mimariye cesurca uygulayan ilk isimlerden biridir.
MS 532 yılında Nika Ayaklanması sırasında yıkılan eski kilisenin yerine "benzeri görülmemiş" bir yapı inşa etmekle görevlendirilen Anthemius, Miletli ortağı İsidoros ile birlikte o güne kadar denenmemiş bir mimari tür geliştirdi.
İKİ AYDINLININ ORTAK MİRASI: YÜZYILLARI ETKİLEYEN MİMARİ DEVRİM
Aydınlı iki bilim insanının kurduğu bu muazzam ortaklık, sadece bir ibadethane değil, mühendislik sınırlarını zorlayan bir sanat eseri ortaya çıkardı. Kubbe ile bazilikayı birleştiren bu yenilikçi tasarım, hem Bizans hem de daha sonra Mimar Sinan başta olmak üzere Osmanlı mimarisini kökten etkiledi.
Ayasofya’nın tüm yapısal zorluklara rağmen yüzyıllardır ayakta kalmasının temelinde, Trallesli Anthemius’un cesur matematiksel hesaplamaları ile Miletli İsidoros’un fizik ve geometri dehasının harmanlanması yatıyor. Aydın topraklarında filizlenen bu evrensel miras, bugün İstanbul’un siluetinde tüm ihtişamıyla yaşamaya devam ediyor.
