Didim Hisar Mahallesi’nde, dünyaca ünlü Apollon Tapınağı’na komşu olan Tarihi Cumhuriyet İlkokulu, sıradan bir taş binadan çok daha fazlasını ifade ediyor. 1924 yılında Selanik’ten gelen mübadillerin Didim’de kök salma hikayesinin en önemli şahidi olan bu yapı, 1928 yılından bu yana ilçenin eğitim meşalesi konumundaydı. Mübadele döneminde kilise papazının kullandığı 3 derslikli yapıyı kendi elleriyle okula dönüştüren Didim halkı, Genç Cumhuriyet’in okuma-yazma seferberliğini bu çatı altında göğüslemişti. Kuşaklar boyu Didimlilerin aynı sıraları paylaştığı, bahçesindeki asırlık zeytin ve çam ağaçlarının altında büyüdüğü okul, şimdilerde sessizliğe ve yıkım tehdidine terk edilmiş durumda.
DÜN "İMECE" İLE KÜLLERİNDEN DOĞMUŞTU, BUGÜN TEKNOLOJİ VAR AMA RUH YOK!
Tarihi okul, 1945 yılında çıkan büyük bir yangınla kullanılamaz hale gelmişti. Ancak İkinci Dünya Savaşı’nın o zorlu yıllarında Didim halkı, devletin gelmesini beklemeden el ele verdi. Taş taşıdı, harç yoğurdu ve "İmece" ruhuyla okulu yeniden ayağa kaldırdı. Bina, 1986 yılında yine halkın desteğiyle kolon ve kirişlerle güçlendirilerek yenilendi. Didimliler için bu duvarlar sadece kireçten değil; dedelerinin, ninelerinin emeğinden ve alın terinden oluşuyor. 2015 yılında eğitim faaliyetlerinin Efeler Mahallesi’ndeki yeni binaya taşınmasının ardından kaderine terk edilen tarihi bina için 2016 yılında Aydın Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu tarafından koruma kararı ilan edilmişti. Ancak 2022 yılına gelindiğinde "depreme dayanıksız ve niteliksiz yapı" gerekçesiyle yıkım kararı alınması ilçede şok etkisi yarattı.
KÜLTÜREL MİRAS İÇİN YAPILAN GİRİŞİMLER SONUÇSUZ KALDI
Binanın anı değerini yaşatmak isteyen Didim Rumeli Kültürünü Yaşatma ve Dayanışma Derneği, geçmiş dönemde önemli bir hamle yapmıştı. Aydın İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü ile Milet Müze Müdürlüğü’ne başvuran dernek yönetimi; binanın tüm onarım ve restorasyon sorumluluğunu üstlenerek kendilerine tahsis edilmesini istemişti. Amaç, burayı Didim’in kent arşivinin sergilendiği bir "Hafıza Mekanı" yapmaktı ancak bu kurumsal girişimler ne yazık ki sonuçsuz kaldı.
CAMİİ RESTORASYON KURBANI OLDU, OKUL MESCİDE DÖNDÜ
İlçedeki tarihi yapılarda yaşanan zincirleme ihmaller zinciri bununla da sınırlı kalmadı. Rumlardan kalan ve camiye çevrilen tarihi Hisar (Eskiköy) Camii, 2020 yılında restorasyon görmesine rağmen 2022’de duvarlarında çatlaklar oluştuğu gerekçesiyle ibadete kapatıldı. Camileri kapanan mahalle cemaati ise çareyi, hemen sırt sırta olduğu deprem riskli tarihi okul binasını mescit olarak kullanmakta buldu.
TEMMUZ 2026 MECLİSİ’NDEN ÇIKAN ACI TABLO: KONTEYNER-MESCİT
Didim Belediyesi’nin Temmuz 2026 Olağan Meclis Toplantısı’nda ise adeta kentin geldiği noktayı özetleyen bir konu gündeme geldi. Tarihi caminin onarım beklediği, tarihi okulun ise yıkılacağı süreçte; cemaatin ibadet ihtiyacını karşılamak adına okul bahçesine "Konteyner-Mescit" konulması tartışıldı.Belediyenin cemaatin mağduriyetini çözmek adına attığı bu "günü kurtarma" adımı, kentin tarihine karşı sergilenen kurumsal duyarsızlığı bir kez daha gözler önüne serdi.
SANAT TARİHÇİSİ BAŞAK KAMACI BUDAK: "HAFIZA YENİDEN İNŞA EDİLEMEZ"
Didim Rumeliler Derneği Eski Başkanı ve Sanat Tarihçisi Başak Kamacı Budak, yıkım kararına sert tepki göstererek yetkilileri kararı yeniden gözden geçirmeye davet etti. Budak, okulun Didim’in çocukluğu ve Cumhuriyet ruhu olduğunu vurgulayarak şunları söyledi: "Bazı yapılar sadece duvarlardan oluşmaz, onlar bir toplumun kolektif belleğidir. Ünlü tarihçi Pierre Nora’nın da belirttiği gibi 'Hafıza Mekanları' yalnızca mimari varlıklar değildir; toplumun kimliğini taşıyan somut tanıklardır. Cumhuriyet İlkokulu binası da bahçesiyle, ağaçlarıyla Didim için tam anlamıyla bu tanıma uyan bir hafıza mekanıdır.
1945’te yokluk içinde imeceyle bu okulu kurtaran bir irade vardı. 2026 yılında ise elimizde restorasyon bilgisi, kaynak ve teknoloji var ama ne yazık ki kent bilinci ve hafıza yok. Okulu yıkacak kepçe sadece binayı değil, Didim'in çocukluğunu enkaz altında bırakacak. Unutmayalım ki yapılar yeniden inşa edilebilir ancak hafıza yeniden inşa edilemez."
